Demir ve Enfeksiyon İlişkisi:
Bakteriyel ya da viral enfeksiyon durumunda demir kullanmak neden sakıncalı olarak karşımıza çıkıyor? Grip, Covid-19, tonsilit, faranjit, zatürre gibi enfeksiyonlarda demir takviyesi alırsanız, bu patojenler güçlenir ve artar. Sebep?
Mekanizma
Demir içeren besin veya takviye alındığında, bağırsak lümenine (yüzeye) gelir. (Burayı kalın bir duvar olarak düşünün) +2 değerlikli olan demir, DMT1 pompası ile duvarın içine girer. (Henüz kana geçmedi) Bir de +3 değerlikli olan ferri demir var. Ispanak gibi bitkilerde bulunan demir +3 değere sahiptir. DMT1, +3 değerlikli demiri almaz. Bu durumda yüzeyden bir enzim çıkar: ferri redüktaz. Bu enzim, +3 değerlikli demirin bir elektronunu kopararak +2 değerlikli hale getirir. Böylece DMT1’den girebilir.
Bu işi yapan bir diğer faktör ise C vitaminidir. Bu nedenle demir kullanırken C vitamini de alınması fayda sağlayacaktır.
Not: DMT1 sadece demiri içeri almaz, mangan gibi diğer metaller de buradan girer. Bu nedenle toprak, kül, kil yiyenlerde topraktaki metaller DMT1’i meşgul eder ve demir eksikliği görülür. Çocuk, demir eksikliği olduğu için toprak yemez; toprak yediği için demir eksikliği olur.
+2 (ferro) olarak duvar içindeyiz. Damara açılan bir kapı var: ferropotin. Bu kapıyı unutmayın! +2 değerlikli demir kanda bulunur. (Kan tahlilinde baktığımız demir seviyesi bu) Bu demiri diğer hücre ve dokulara taşımak için transferin adlı bir molekül görev alır. Ancak transferin, +3 değerlikli demir taşır. Bu ndeenle hephaestin adlı bir enzim, +2 değerlikli demire bir elektron ekleyerek +3 yapar ve transferine bağlanır.
Kan tetkikinde baktığımız “demir bağlama kapasitesi” işte budur. Demir bağlama kapasitesi ne kadar yüksekse, demir eksikliği (anemi) o kadar yüksektir. Anemide demir bağlama kapasitesi artarr.
Kırmızı kan hücrelerinin ömrü 120 gündür. Bu hücreler öldüğünde içindeki demir kana karışır. Yine ferropotin kapısından damara girer. Bunu da +3 yapmamız lazım ki taşıyıcı transferine bağlansın. Bunu +3 yapan enzim seruloplazmindir.
Transferin, 2 adet demiri alır ve karaciğere, kemik iliğine taşır. Karaciğer hücrelerinde HFE adlı bir protein, bu demirleri lizozoma taşır.
Lizozomda demir havuzu dolunca, vücutta yeterli demir olduğu anlaşılır ve hepsidin adlı bir protein sentezlenir. Hepsidin, bağırsak duvarından damara demirin girdiği ferropotin kapısını kapatır. Ayrıca kırmızı kan hücrelerinin ölümü sonrası içindeki demirin kana geçtiği kapıyı da kapatır. Böylece kana demir girişi engellenmiş olur.
Eğer hepsidini salgılayan gen doğuştan bozuksa, ferropotin kapısı hiç kapanmaz ve besinlerle alınan her demir kana girer. Bu durum, aşırı demir yüküne neden olan hemokromatozis hastalığına yol açar. (Karaciğer harap olur, dikkat edilmezse ciddi sorunlara neden olabilir)
Vücudumuza zararlı bakteri girdiğinde, bu bakteri çoğalmak için vücuttaki demiri kullanır. Ancak sistem bunu engellemek için hepsidini fazla salgılayıp ferropotin kapısını kapatır ve bağırsaklardan kana demir geçişini minimuma indirir.
Ancak bu sırada demir takviyesi kullanırsanız, hepsidinin hamlesine zarar verir ve kapıyı zorlayarak kana demir sokarsınız. Bu durum, zararlı bakterinin işine yaramış olur.
İnflamasyon durumunda da hepsidin salgılanır ve ferropotin kapısı bloke edilir. Bu nedenle romatoid artrit, ankilozan spondilit gibi sürekli inflamasyon olan hastalıklarda demir seviyesi düşük olur.
Peki, bakteri varken demir almazsak vücutta demir eksikliği yaşanmaz mı? Bakteri ile savaşan nötrofiller, bakteriden demir çalarak bu durumu dengeler ve dokulardaki eksikliği minimuma indirir. (Bu ayrı bir mekanizma, uzun yazmak gerekir)
Sonuç:
Eğer bir enfeksiyon varsa, bakteriyel ya da viral bir durum söz konusuysa demir kullanılmaması önerilir.
Aşırı demir alımı durumunda hepsidin yine ferropotin kapısını kapatır. Yani demir seviyeniz çok düşük diye sabah ve akşam çift doz demir preparatı alınmaz.
Eğer demir ilacına rağmen demir seviyeniz yükselmiyorsa, ilacı gün aşırı alın. Bir gün al, ertesi gün boş geç. Çünkü ilaç dozu fazla geliyor olabilir ve hepsidin yine kapıyı kapatır.
İlaç, en yakın öğün ile 4-5 saat fark olacak şekilde alınmalı. Çünkü besinlerdeki kalsiyum, lektin, fitatlar demir emilimini engeller.
Çay, kahve gibi içecekler bitkisel demir emilimini engeller (+3 değerlikli). Hayvansal içerikli olan ve takviye olarak kullanılan +2 değerlikli demir emilimini çay, kahve engellemez.
Bu bilgiler ışığında, enfeksiyon durumunda demir kullanımına dikkat etmek ve hekim önerisi olmadan demir takviyesi almamanın son derece önemli olduğunu hatırlatmak isterim..
